IFRS 15 đổi câu hỏi nền của việc ghi nhận doanh thu. VAS 14 hỏi rủi ro và lợi ích đã chuyển giao chưa, IFRS 15 hỏi quyền kiểm soát hàng hoá hoặc dịch vụ đã chuyển sang khách hàng chưa, và ghi nhận theo số tiền mà doanh nghiệp dự kiến được hưởng. Mô hình gồm năm bước: xác định hợp đồng, tách các nghĩa vụ thực hiện riêng biệt, xác định giá giao dịch, phân bổ giá giao dịch cho từng nghĩa vụ, và ghi nhận doanh thu khi từng nghĩa vụ được hoàn thành. Bốn nhóm giao dịch đổi số liệu nhiều nhất là bán kèm dịch vụ, chương trình khách hàng thân thiết, hợp đồng có khoản thanh toán biến đổi, và hợp đồng xây dựng hoặc bất động sản.
VAS đang đứng ở đâu
VAS 14 về doanh thu và thu nhập khác cùng VAS 15 về hợp đồng xây dựng bám theo IAS 18 và IAS 11. Hai chuẩn mực quốc tế đó đã bị IFRS 15 thay từ ngày 01/01/2018. Một số nội dung của IFRS 15 vẫn vào được thực tế Việt Nam, nhưng đi qua đường chế độ kế toán thay vì đường chuẩn mực.
| Nội dung đã vào Việt Nam qua chế độ kế toán | Cách xử lý |
|---|---|
| Bán hàng kèm sản phẩm hoặc dịch vụ tặng thêm | Doanh thu phải phân bổ cho cả phần tặng thêm |
| Bán bất động sản | Không áp dụng VAS 15 về hợp đồng xây dựng, mà theo điều kiện chuyển giao rủi ro và lợi ích của bán hàng hoá theo VAS 14 |
| Chương trình khách hàng thân thiết | Một phần giá trị phải hoãn lại để đối ứng với hàng hoá hoặc dịch vụ sẽ giao sau |
| Hợp đồng xây dựng | Có tính tới khoản thanh toán biến đổi |
Cách đưa nội dung vào bằng hướng dẫn chế độ có một hệ quả: mỗi tình huống được xử lý riêng lẻ, doanh nghiệp gặp giao dịch chưa được nêu tên thì không có nguyên tắc nền để tự suy ra. IFRS 15 đi hướng ngược lại, dựng một mô hình duy nhất áp cho mọi hợp đồng với khách hàng.
Năm bước của IFRS 15
| Bước | Việc phải làm | Chỗ dễ vấp |
|---|---|---|
| 1 | Xác định hợp đồng với khách hàng | Nhiều hợp đồng ký cùng lúc với cùng một khách hàng có thể phải gộp thành một; đơn hàng, phụ lục và thoả thuận miệng cũng có thể tạo thành hợp đồng |
| 2 | Tách các nghĩa vụ thực hiện riêng biệt trong hợp đồng | Một hợp đồng bán máy kèm lắp đặt, đào tạo và bảo hành mở rộng có thể chứa bốn nghĩa vụ, mỗi nghĩa vụ ghi nhận doanh thu ở thời điểm khác nhau |
| 3 | Xác định giá giao dịch | Chiết khấu thương mại, thưởng theo sản lượng, phạt chậm tiến độ, quyền trả lại hàng đều làm giá giao dịch thành số ước tính chứ không phải số ghi trên hợp đồng |
| 4 | Phân bổ giá giao dịch cho từng nghĩa vụ theo giá bán riêng lẻ | Phải có giá bán riêng lẻ cho từng cấu phần, kể cả cấu phần chưa từng bán rời |
| 5 | Ghi nhận doanh thu khi từng nghĩa vụ được hoàn thành | Phải xét trước xem nghĩa vụ được hoàn thành theo thời gian hay tại một thời điểm, vì hai cách cho ra số liệu rất khác nhau |
Ghi nhận theo thời gian hay tại một thời điểm
Bước 5 quyết định thời điểm doanh thu vào báo cáo. IFRS 15 xét trước xem quyền kiểm soát có chuyển giao dần theo thời gian hay không. Nếu có thì ghi nhận doanh thu theo tiến độ hoàn thành. Nếu không thoả điều kiện ghi nhận theo thời gian thì ghi nhận tại thời điểm chuyển giao quyền kiểm soát. Cùng một hợp đồng, hai cách này có thể đẩy doanh thu lệch nhau vài kỳ kế toán.
Bốn tình huống đổi số liệu nhiều nhất
1. Bán hàng kèm dịch vụ đi sau
Bán máy móc kèm bảo trì hai năm, bán phần mềm kèm hỗ trợ, bán thiết bị kèm lắp đặt và đào tạo. Theo cách hiện hành, doanh thu thường ghi trọn khi giao hàng và xuất hoá đơn. Theo IFRS 15, phần giá trị tương ứng với dịch vụ sẽ cung cấp sau phải hoãn lại và ghi nhận dần trong thời gian cung cấp dịch vụ đó. Doanh thu năm giao hàng giảm xuống, doanh thu các năm sau tăng lên.
Việc này cần một dữ liệu mà sổ sách hiện tại thường không có: giá bán riêng lẻ của từng cấu phần. Với cấu phần chưa từng bán rời thì phải ước tính, và cách ước tính phải nhất quán giữa các hợp đồng.
2. Chương trình khách hàng thân thiết
Điểm thưởng, voucher, quà tặng khi tích đủ doanh số đều tạo ra một nghĩa vụ thực hiện riêng. Phần giá trị gán cho điểm thưởng phải hoãn lại tới khi khách hàng dùng điểm hoặc tới khi điểm hết hạn. Doanh nghiệp bán lẻ và dịch vụ có chương trình thành viên thường thấy khoản doanh thu chưa thực hiện tăng lên đáng kể sau chuyển đổi.
3. Hợp đồng có khoản thanh toán biến đổi
Thưởng vượt tiến độ, phạt chậm bàn giao, chiết khấu theo sản lượng cả năm, quyền trả lại hàng. Bước 3 buộc ước tính phần biến đổi này ngay khi ghi nhận doanh thu, chứ không chờ tới khi biết chắc. Kèm theo là một giới hạn: chỉ đưa vào giá giao dịch phần mà doanh nghiệp tin là sẽ không bị đảo ngược đáng kể sau này.
4. Hợp đồng xây dựng và bất động sản
Đây là vùng mà cách làm của Việt Nam và cách của IFRS 15 lệch nhau rõ nhất, vì Việt Nam đã tách riêng bất động sản ra khỏi VAS 15 và xử lý theo điều kiện chuyển giao rủi ro và lợi ích. IFRS 15 quay về một bộ tiêu chí chung để xét ghi nhận theo thời gian, áp cho cả hợp đồng xây dựng lẫn hợp đồng bán bất động sản hình thành trong tương lai. Doanh nghiệp bất động sản nên rà lại điều khoản hợp đồng mẫu sớm, vì kết luận phụ thuộc vào từng câu chữ về quyền của bên mua trong thời gian xây dựng.
Bốn tình huống trên có chung một tính chất: kết luận nằm ở điều khoản hợp đồng chứ không nằm ở bút toán. Rà sổ kế toán trước rồi mới đọc hợp đồng là làm ngược, vì sẽ phải làm lại. Thứ tự đúng là gom bộ hợp đồng mẫu đang dùng, phân loại theo nhóm giao dịch, kết luận cách xử lý cho từng nhóm, rồi mới xuống sổ.
Thuyết minh: phần việc hay bị bỏ quên
IFRS 15 kèm theo yêu cầu thuyết minh cả về lượng lẫn về chất, rộng hơn nhiều so với hiện nay. Đáng chú ý nhất là yêu cầu tách doanh thu theo nhóm tại ngày báo cáo, sao cho người đọc thấy được doanh thu phân rã theo các chiều phản ánh đúng đặc điểm kinh tế của hoạt động.
| Chiều tách doanh thu thường dùng | Dữ liệu cần có trong sổ |
|---|---|
| Theo loại hàng hoá hoặc dịch vụ | Nhóm hàng gắn vào danh mục vật tư hàng hoá |
| Theo khu vực địa lý | Trường khu vực gắn vào khách hàng hoặc vào chứng từ bán |
| Theo thị trường hoặc nhóm khách hàng | Phân loại khách hàng trong danh mục |
| Theo loại hợp đồng | Trường loại hợp đồng gắn vào chứng từ |
| Theo thời điểm chuyển giao: tại một thời điểm hay theo thời gian | Cờ đánh dấu cách ghi nhận cho từng nghĩa vụ thực hiện |
Các chiều này phải có mặt trong dữ liệu từ lúc ghi chứng từ. Bổ sung sau bằng cách chia tay số tổng hợp là việc vừa tốn công vừa dễ sai, và không kiểm toán được.
Việc nên làm trước
| Thứ tự | Việc | Kết quả cần đạt |
|---|---|---|
| 1 | Kiểm kê hợp đồng mẫu đang dùng, gom theo nhóm giao dịch | Danh sách nhóm giao dịch kèm số lượng hợp đồng mỗi nhóm |
| 2 | Với từng nhóm, chạy thử năm bước trên một hợp đồng đại diện | Kết luận về số nghĩa vụ thực hiện và cách ghi nhận cho từng nghĩa vụ |
| 3 | Lập bảng giá bán riêng lẻ cho các cấu phần thường bán kèm | Cơ sở phân bổ giá giao dịch, dùng chung cho mọi hợp đồng |
| 4 | Bổ sung các trường phân loại vào danh mục hàng hoá và khách hàng | Đủ chiều để tách doanh thu khi thuyết minh |
| 5 | Ước lượng chênh lệch số liệu cho một kỳ đã đóng sổ | Con số để báo cáo ban lãnh đạo và để soát lại điều khoản vay nếu có ràng buộc theo chỉ tiêu tài chính |
Doanh thu trong hệ chuẩn mực VFRS
VAS 14 và VAS 15 nằm trong nhóm chuẩn mực sẽ được thay khi hệ VFRS hoàn tất. Theo lộ trình xây dựng VFRS, khoảng 44 chuẩn mực được công bố theo ba đợt trong giai đoạn 2026 tới 2029, và doanh thu là một trong bốn vùng được nêu là khác biệt kỹ thuật lớn nhất so với hệ hiện hành, cùng với giá trị hợp lý, công cụ tài chính và thuê tài sản.
Điều đó có nghĩa mô hình năm bước sẽ tới, chỉ là qua đường nào và vào lúc nào. Việc rà hợp đồng mẫu và lập bảng giá bán riêng lẻ vì vậy nên làm sớm, vì đó là phần việc dùng chung cho cả hai đường: áp dụng thẳng chuẩn mực quốc tế, hoặc áp dụng chuẩn mực VFRS về doanh thu khi được ban hành.
Câu hỏi thường gặp
IFRS 15 khác VAS 14 ở điểm cốt lõi nào?
Ở câu hỏi nền. VAS 14 xét việc chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn với quyền sở hữu. IFRS 15 xét việc chuyển giao quyền kiểm soát hàng hoá hoặc dịch vụ cho khách hàng, và ghi nhận theo số tiền doanh nghiệp dự kiến được hưởng. Cùng một hợp đồng, hai cách này có thể cho thời điểm và số tiền ghi nhận khác nhau.
Nghĩa vụ thực hiện là gì?
Là cam kết trong hợp đồng về việc chuyển giao một hàng hoá hoặc dịch vụ riêng biệt cho khách hàng. Một hợp đồng có thể chứa nhiều nghĩa vụ thực hiện. Ví dụ hợp đồng bán máy kèm lắp đặt, đào tạo và bảo hành mở rộng có thể chứa bốn nghĩa vụ, mỗi nghĩa vụ ghi nhận doanh thu ở thời điểm riêng.
Bán hàng tặng kèm thì ghi doanh thu thế nào?
Phần giá trị tương ứng với hàng hoặc dịch vụ tặng kèm phải được tách ra khỏi doanh thu của hàng chính. Nếu phần tặng kèm giao ngay thì ghi nhận ngay; nếu giao sau, chẳng hạn dịch vụ bảo trì hai năm, thì hoãn lại và ghi nhận dần trong thời gian cung cấp. Nội dung này đã có trong hướng dẫn chế độ kế toán Việt Nam, IFRS 15 đưa nó thành nguyên tắc chung áp cho mọi hợp đồng.
Doanh nghiệp bất động sản chịu ảnh hưởng ra sao?
Đây là vùng lệch rõ nhất. Việt Nam tách bán bất động sản ra khỏi VAS 15 về hợp đồng xây dựng và xử lý theo điều kiện chuyển giao rủi ro và lợi ích của bán hàng hoá. IFRS 15 dùng một bộ tiêu chí chung để xét xem doanh thu ghi nhận theo thời gian hay tại một thời điểm, và kết luận phụ thuộc vào quyền của bên mua trong thời gian xây dựng theo từng câu chữ hợp đồng. Nên rà hợp đồng mẫu sớm.
Thuyết minh doanh thu theo IFRS 15 cần những gì?
Yêu cầu nặng nhất là tách doanh thu theo nhóm tại ngày báo cáo, theo các chiều phản ánh đúng đặc điểm kinh tế: loại hàng hoá dịch vụ, khu vực địa lý, nhóm khách hàng, loại hợp đồng, và cách ghi nhận theo thời gian hay tại một thời điểm. Các chiều này phải được ghi vào dữ liệu ngay từ lúc lập chứng từ.
Nên bắt đầu từ đâu?
Từ hợp đồng chứ không từ sổ. Gom bộ hợp đồng mẫu đang dùng, chia thành nhóm giao dịch, chạy thử năm bước trên một hợp đồng đại diện của mỗi nhóm, rồi mới quyết định thay đổi cách hạch toán. Làm ngược thứ tự này thì phần việc trên sổ sẽ phải làm lại sau khi đọc kỹ hợp đồng.
- IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers, thay IAS 18 và IAS 11 từ 01/01/2018
- VAS 14 Doanh thu và thu nhập khác
- VAS 15 Hợp đồng xây dựng
- Thông tư 99/2025/TT-BTC ngày 27/10/2025 hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp, hiệu lực 01/01/2026, thay Thông tư 200/2014/TT-BTC
Ghi đủ chiều phân loại ngay từ chứng từ
Thuyết minh doanh thu theo IFRS 15 cần các chiều nhóm hàng, khu vực, nhóm khách hàng và loại hợp đồng có sẵn trong dữ liệu. Phần mềm Kế toán VFRS cho gắn các trường này vào danh mục và chứng từ ngay từ nghiệp vụ hằng ngày.
Để lại một bình luận